Linux telefonlar Android/iOS ikilisine karşı geçerli bir alternatif olacak mı?

Gelişmenin Ayrıntıları ve Kapsamı

Beş yıl önce, Linux telefonlar, cep telefonu endüstrisini sıkı bir şekilde kontrol eden Android/iOS ikilisine karşı geçerli bir alternatif olmaya hazır gibi görünüyordu. Ne yazık ki, Purism Librem 5 ve PINE64 PinePhone'un 2020'de piyasaya sürülmesiyle kısa bir faaliyet ve topluluk katılımının ardından Linux telefon pazarı genel olarak durgunlaştı. Bu durgunluk kısmen Purism ve PINE64'teki sorunlardan kaynaklandı, ancak aynı zamanda mevcut Linux SoC'lerin modern bir akıllı telefonu çalıştırma görevine uygun olmaması ve donanım endüstrisinin iyi ücretsiz/Açık Kaynak (Open Source) sürücülerle iyi alternatifler sunmaması nedeniyle ortaya çıktı. Ek olarak, Plasma Mobile ve Phosh o zamanlar henüz gelişmemiş mobil arayüzlerdi ve bu arayüzleri normal entegre mobil SoC ile Android çekirdeklerinde çalıştırmak için iyi bir dağıtım seçeneği yoktu. PinePhone ve Librem 5'in düşük performansı ve PinePhone Pro ve Librem 5 iadeleriyle ilgili sorunlar, insanların bir sonraki Linux telefonuna şans verme konusundaki coşkusunu ve istekliliğini baltaladı.

Neyse ki, tüm bu koşullar değişiyor ve ben artık Linux'un nihayet mobil alanda Google'ın Android'ine ve Apple'ın iOS'una uygulanabilir bir alternatif haline gelebileceğine inanıyorum, tıpkı masaüstü Linux'un son otuz yılda PC'de Windows ve Mac OSX'e geçerli bir alternatif haline gelmesi gibi. Bu, mobil Linux'un Google veya Apple'ın işine temelden meydan okuyacağı anlamına gelmiyor, ancak Linux telefonları için küçük bir pazarın ortaya çıkması için koşullar olgunlaştı; tıpkı insanların şu anda TUXEDO, System76, Purism, Slimbook, ThinkPenguin, Ubuntushop.biz, Entroware, Star Labs, Juno, Laptop with Linux, Linux Certified, ArkPC vb. gibi bir dizi küçük şirketten Linux PC satın alabilmelerine benzer şekilde.

Büyük telefon markalarından birinin gelecekte mobil Linux'lu birkaç telefon modeli satması imkansız değil; tıpkı Lenovo ve Dell'in şu anda bazı sınırlı pazarlarda önceden Linux yüklü birkaç PC modeli satması gibi. Motorola, 2027'de GrapheneOS'lu bazı üst düzey telefon modellerini satmaya başlayacağını duyurdu; bu, Google'ın muhtemelen anti-tröst düzenlemelerinden korktuğu için büyük telefon üreticilerinin alternatif satmasına izin vereceğini gösteriyor. Mobil endüstri, Android telefonların önyükleyicilerinin kilidini açma yeteneğini giderek daha fazla kapattıkça, daha fazla insan AOSP türevlerine alternatif arayacak ve mobil Linux bu alternatifi sağlayabilir.

Beş yıl önce mobil Linux nihayet gelmiş gibi görünüyordu. Purism Librem 5 ve PINE64 PinePhone daha yeni piyasaya sürülmüştü ve hatta Linus Tech Tips gibi büyük bir teknoloji eleştirmeni bile bunları deniyordu. Mrwhosetheboss'un Librem 5'i havaya kaldırdığı "Linux Akıllı Telefonları Android'i Öldürmek üzere mi?" adlı videosu YouTube'da 7,8 milyon izlendi. Librem 5, Mobian ve postmarketOS'a, PinePhone ise 20 farklı Linux dağıtımına taşınmıştı. Jolla'nın Sailfish işletim sistemini ve Ubuntu Touch'ı Android çekirdekleri üzerinde çalıştırabilen telefon modellerinin sayısı giderek artıyordu ve birçok kişi eski telefonlarında postmarketOS'u test ediyordu. Plasma Mobile ve Phosh mobil arayüzler olarak hızla gelişiyordu. KDE, Kirigami'yi benimsiyordu ve GNOME, Adwaita'yı benimsiyordu, böylece hem KDE hem de GNOME uygulamaları masaüstü ve mobil arayüzler arasında uyarlanabilir hale gelebilirdi. Waydroid projesi, Android uygulamalarını bir Linux kapsayıcısı içinde çalıştırmayı mümkün kılıyordu. Gelecek, mobil Linux için parlak görünüyordu, ancak bu gelecek hiçbir zaman gelmeyecek gibi görünüyordu. Gelecekte bu koşulların nasıl üstesinden gelinebileceğini anlamak için mobil Linux'u engelleyen şeyin ne olduğunu incelemek faydalı olacaktır.

İlk mobil Linux cihazlarının (Sharp Zaurus, G.Mate Yopy ve Motorola A760) piyasaya sürülmesinden bu yana son 25 yılda, Linux çekirdeğini temel alan farklı mobil işletim sistemleriyle çok sayıda deneme yapıldı. Yıllar boyunca var olan 29 farklı ticari mobil Linux çeşidini saydım ve muhtemelen kaçırdığım çok daha fazlası var. EZX, MotoMagx, Maemo, LiMo, Moblin, Meego, Tizen, Firefox OS, webOS, Ubuntu Touch ve Sailfish OS dahil olmak üzere o zamanlar bir sonraki büyük şey haline gelebilecek gibi görünen birçok farklı mobil Linux dalgası yaşandı. Yıllarca Motorola, bir topluluk mağazasında bulunan Java uygulamalarını kullanma fikrine dayanan farklı Linux çeşitlerini denedi, bu nedenle Google'ın Android'i pek benzersiz değildi, ancak başarılı olan, mobil Linux'un tadıydı. Bugün hepsi genellikle Android'den ayrı bir kategori olarak "Linux" etiketi altında bir araya getiriliyor, ancak Tizen ve Firefox OS, mimari açıdan Android'in standart bir masaüstü Linux dağıtımından olduğu kadar farklı.

Mobil Linux işletim sistemleri, bugün daha az görünür olsa da varlığını sürdürüyor. Nokia'nın N9 için oluşturduğu MeeGo kodunun büyük bir kısmı, bir kez daha Sailfish işletim sistemine sahip telefonlar satan küçük Fin şirketi Jolla Group tarafından geliştirilmeye devam ediyor. 2016 yılında Mozilla Vakfı tarafından terk edilen Firefox OS, 2017 yılında dokunmatik ekranı olmayan düşük kaliteli telefonlar için tescilli KaiOS olarak yeniden doğdu, ancak Android artık cep telefonu pazarının en ucuz segmentlerine bile ulaştığından bu pazar yavaş yavaş yok oluyor. Canonical tarafından 2017 yılında terk edilen Ubuntu Touch, UBports gönüllüleri altında topluluk temelli bir proje olarak varlığını sürdürüyor. Hatta webOS ve Tizen, artık mobil işletim sistemi olarak kullanılmasa da hâlâ varlığını sürdürüyor. webOS, LG TV'leri çalıştırır ve Tizen, Samsung TV'lerde kullanılır.

Teknoloji basınında pek fazla manşete çıkmasa da küçük bir Linux telefon pazarı hâlâ varlığını sürdürüyor. Purism, PINE64, FuriLabs, Jolla, Jolla-Devices, Volla ve PrivacyPortal (artı gelecekte Brax) hepsi Linux'un önceden yüklenmiş olduğu telefonları satıyor. Bugün Linux telefonu satın alan kişilerin sayısı, PINE64'ün PinePhone ve PinePhone Pro'yu piyasaya sürdüğü 2020-22'dekinden daha az, ancak aslında 5 yıl öncesine göre Linux telefonu satan daha fazla şirket var. Geçmişte Linux telefonlarını rahatsız eden sorunların çoğunun gelecekte aşılacağına inanmak için iyi nedenler var.

Geçmişte mevcut donanım seçenekleri Linux telefonlarının kullanılabilirliğini sınırlıyordu. Linux'u destekleyen Çip Üzerinde Sistemler (SoC'ler) genellikle tek kartlı bilgisayarlarda (SBC'ler), TV kurulum kutularında, nesnelerin interneti (IoT) cihazlarında ve fiyat noktalarının daha düşük olduğu endüstriyel ve otomotiv uygulamalarındaki gömülü mikroişlemcilerde kullanılır, bu nedenle performansları genellikle daha zayıftır ve eski süreç düğümlerinde üretildiğinden akıllı telefonlar için tasarlanmış tipik mobil SoC'den daha az enerji verimlidirler. Ancak ürün yaşam döngüleri uzun olan uygulamalarda kullanıldıkları için uzun vadeli destek sunarlar. Örneğin, otomobiller düzinelerce SoC içerir ve bunların yalnızca tasarlanması genellikle 3 ila 5 yıl sürer ve önümüzdeki 20 yıl boyunca çalışabilmeleri gerekir. Buna karşılık Android destekli mobil SoC'ler oldukça güçlü ancak 2 ila 3,5 yıl arası üretiliyorlar.

Linux telefonlarının tasarımcıları bir Linux çekirdeğini (Android çekirdeğinin aksine) çalıştırabilmek istiyorlarsa, seçeneklerinin çoğu az işlem gücü, zayıf enerji verimliliği ve zayıf termaller sunuyor. Tescilli blob'lardan mümkün olduğu kadar kaçınmak istiyorlarsa, ya ücretsiz/Açık Kaynak (Open Source) sürücülerdeki hataları düzeltmek için topluluğun yıllardır üzerinde çalıştığı daha eski bir SoC'yi seçmeleri gerekiyor (örneğin, PinePhone'daki Allwinner A64) ya da daha yeni bir SoC'yi düzgün bir şekilde desteklemek için Linux çekirdeğine yama yapmak için yıllarını harcamaları gerekiyor (Purism'in Librem 5'teki NXP i.MX 8M Quad ile yaptığı gibi). Yamalarını ana hat Linux'a göndermenin çok fazla sorun olacağına karar verirlerse, gelecekte donanımlarını desteklemek daha zor olacaktır çünkü aynı yamaları her yeni Linux çekirdeği sürümüne uygulamaya devam etmek zorunda kalacaklar. Purism, değişikliklerini ana hat Linux'a aktarmayı tercih ederken, PinePhone'un çekirdeği üzerinde çalışan gönüllüler genellikle bunu yapmadı.

Recep Usta OS — Sistem & Mühendislik Değerlendirmesi